Ook al liggen de landgoederen Amelisweerd en Rhijnauwen op Bunniks grondgebied, gemeente Utrecht is eigenaar. Een aantal gebouwen hebben al jaren goede bestemmingen. In landhuis Nieuw Amelisweerd werden in de jaren tachtig 17 appartementen gebouwd, Theehuis en Stayokay Rhijnauwen zijn bekende publiekstrekkers en restaurant De Veldkeuken zit in het Koetshuis naast landhuis Oud Amelisweerd. 

ARMANDO Het landhuis Oud Amelisweerd zelf is echter altijd een zorgenkindje gebleven. Het kwam in 1951 in handen van de gemeente Utrecht. Tot 1989 werd het particulier bewoond, daarna werd het tot 2012 beheerd door Centraal Museum. In dat jaar werd Stichting Museum Oud Amelisweerd (MOA) opgericht met als doel een museum in het landhuis te vestigen, met de werken van Armando als een van de stabiele factoren. 

Armando, in de kunstwereld bekend als een van de belangrijkste naoorlogse Nederlandse kunstenaars, was zijn vaste plek in de Elleboogkerk in Amersfoort kwijtgeraakt door een brand. Met de stichting Museum Oud Amelisweerd werden afspraken gemaakt over het bewaren en tentoonstellen van een deel van zijn werken. Daarom kwam er ook subsidie vanuit de gemeente Amersfoort. Andere pijlers van het museum waren de historische buitenplaats Oud Amelisweerd zelf en het unieke Chinese behang uit de tijd van de VOC.

BEHANG Die laatste twee kenmerken die het MOA uniek maken, maken exploitatie ook uitermate lastig. Het behang is zeer kwetsbaar, waardoor de binnentemperatuur en luchtvochtigheid zeer goed gecontroleerd moeten blijven. Dat maakt het ontvangen van grote aantallen bezoekers lastig. Ook de ligging, op een landgoed midden in de natuur, is een complicerende factor in verband met verkeer- en parkeerdruk. Hiervoor werd al voor opening van het museum een parkeerplaats aangelegd aan de provinciale weg.    

We hadden nog niet eens een echte kassa, dat was gewoon een geldkistje
PRINSES BEATRIX In 2014 opende het museum de deuren. De opening werd verricht door prinses Beatrix en Armando zelf. Het landhuis werd hiermee voor het eerst in vele jaren voor publiek toegankelijk. Ook veel Bunnikers kwamen een kijkje nemen in het gebouw dat aan de buitenkant al zeer bekend en vertrouwd was. Een aantal van hen werd ook vrijwilliger bij het museum. Een van hen is Astrid van der Stijl uit Odijk. Zij werd vrijwilliger in 2012, al voor de officiële opening van het museum. 

Astrid van der Stijl: ,,Toen ik met pensioen ging, wilde ik graag iets doen voor een museum. Dus toen het MOA de deuren opende, was dit een uitgelezen kans, lekker dichtbij.” Astrid begon met vier anderen om bij de kassa te staan en rondleidingen gegeven. ,,We hadden nog niet eens een echte kassa, dat was gewoon een geldkistje.” De jaren erna kwamen er zo'n dertig vrijwilligers bij, uit Bunnik, Utrecht, Houten en Zeist.  

In mei 2016 won het museum de Europa Nostra Award in de categorie 'Outstanding achievements in the conservation, enhancement and adaptation to new uses of cultural heritage'. 

STEUN GEMEENTEN In datzelfde jaar dreigde echter ook sluiting voor het museum, omdat de bezoekersaantallen tegenvielen en het museum niet rendabel bleek. Gemeente Utrecht, gemeente Bunnik en de provincie staken er overheidsgeld in om een faillissement af te wenden. De financiële onzekerheid was voor kunstenaar Armando in 2017 reden om zijn contract te beëindigen. Ook directeur Ploum, zij kwam mee met de collectie van Armando, trekt zich in 2018 terug. 

Ook al sprak zij tijdens haar vertrek over ‘een veiligere haven’, in hetzelfde jaar werd het museum alsnog failliet verklaard. Vanuit de Amersfoortse politiek, die er ook veel geld in gestopt had, klonken hele kritische geluiden. Uit onderzoek bleek dat het ondernemingsplan van de Stichting Museum Oud Amelisweerd niet realistisch was geweest. In 2019 werd de inventaris van het museum geveild. De kunstenaar zelf heeft dit niet mee hoeven maken. Armando overleed op 1 juli 2018.    

VRIJWILLIGERS Astrid van der Stijl was inmiddels coördinator van de vrijwilligers. ,,Ik zorg voor de bezetting van de vrijwilligers en sta af en toe in de winkel en als het nodig is in het huis zelf.” De groep vrijwilligers zet zich met hart en ziel in om het museum overeind te houden. ,,We hebben zelf ook een plan ingediend bij de gemeente om het landgoed als museum te laten bestaan. Er stond iemand financieel garant voor ons plan. Toch lukte dit niet, omdat de huur die de gemeente Utrecht vroeg, te hoog lag.”  

De gemeente Utrecht had partijen gevraagd een plan in te dienen. Er kwamen twintig gegadigden, waarvan de gemeente zelf de Kunstuitleen Utrecht het meest geschikt vond. Dat ging uiteindelijk niet door omdat de Kunstuitleen de toegankelijkheid van het landhuis op drukke dagen een probleem vond. Ook was de stichting bang voor extra onvoorziene kosten. 

HUIS DOORN Net op het moment dat de gemeente Utrecht, eigenaar van het huis, over wilde gaan tot leegstandsbeheer, kwam Museum Huis Doorn in beeld. Frank Louhenapessy van Museum Huis Doorn zei destijds: ,,Wij hoorden pas op het allerlaatste moment dat Oud Amelisweerd waarschijnlijk leegstandsbeheer kreeg. Ons erfgoedhart ging een beetje bloeden."

Sinds vorig jaar huurde Museum Huis Doorn het landhuis Oud Amelisweerd en werden er tentoonstellingen georganiseerd, onder de naam Pop-up Museum Oud Amelisweerd. Dat leek succesvol. Volgens Museum Huis Doorn zelf namen de bezoekersaantallen toe. Nu gooit de coronacrisis roet in het eten. 

De culturele sector krijgt grote klappen te verwerken. Zo ook Huis Doorn. Onder de huidige uitzonderlijke omstandigheden kan Museum Huis Doorn geen nieuwe huurovereenkomst voor een jaar afsluiten. Wel wordt de expositie My Home, My Castle. Sporen van bewoning, die al in voorbereiding was, gerealiseerd gedurende de zomermaanden. 

Er wordt nu druk nagedacht over de maatregelen die nodig zijn om het museum te openen.

1,5 METER Woensdagavond maakte het kabinet bekend dat musea vanaf 1 juni open mogen, maar dat er maximaal 30 mensen tegelijk naar binnen mogen. Voor een klein museum als het MOA is dat een prima aantal om mee te werken. Astrid: ,,Er wordt nu druk nagedacht over de maatregelen die nodig zijn om het museum te openen. Een routing door het pand bijvoorbeeld, om te voorkomen dat mensen elkaar tegenkomen op de trap. De voorbereidingen van de tentoonstelling, die in april van start zou gaan, zijn afgerond, dus wat dat betreft zijn we er klaar voor.”  

Ondertussen is de gemeente Utrecht al enige tijd bezig met een bouwhistorisch onderzoek, om te kijken of de gebruiksmogelijkheden van het landhuis vergroot kunnen worden. Een woordvoerder van de gemeente: ,,Op basis hiervan wordt een visie opgesteld voor een toekomstbestendige invulling, rekening houdend met de financiële consequenties van de huidige situatie. Eind mei 2020 is dit bouwhistorische onderzoek afgerond.”

BEHEER Ook voor de kortere termijn gaat de gemeente Utrecht op zoek naar initiatieven en activiteiten die, zodra de corona maatregelen het toelaten, gebruik kunnen maken van het landhuis. Als er geen gebruik mogelijk blijkt, om wat voor reden dan ook, draagt de gemeente in elk geval zorg voor leegstandbeheer, om kraken en verval te voorkomen. 

Astrid en de andere vrijwilligers hopen dat het landhuis een museum blijft. ,,We hopen dat de museale functie behouden blijft. We willen zelf ook wel helpen met het opzetten van exposities, wellicht kunnen we daar hulp bij krijgen vanuit Huis Doorn. Ook al verlengen zij het contract niet, ze hebben wel aangegeven te willen meedenken.”

door Agnes Corbeij

Museum Oud Amelisweerd
Foto: Museum Oud Amelisweerd
Het kunstwerk van Armando, dat een aantal jaren op het dak van het landhuis stond, werd verwijderd bij het faillisement
Pop-up Museum Oud Amelisweerd
Foto: Pop-up Museum Oud Amelisweerd
Landhuis Oud Amelisweerd