Odijk was vroeger een echt boomgaardendorp. Daarin verschilde het niet van Bunnik, Werkhoven of een ander dorp in het Kromme Rijngebied. Achter elke boerderij lagen uitgestrekte boomgaarden en dat waren niet alleen kersen, maar bijvoorbeeld ook appels en peren. Op één van de oudste kaarten van Odijk uit 1717 is te zien dat toen al rond de Meent en Boomgaardweg vele hectaren boomgaard lagen.


Boomgaarden in het dorp Odijk in 1717 - RAZU Wijk bij Duurstede

Uit die tijd dateren ook de boomgaardnamen in het dorp, die vrijwel niemand meer kent natuurlijk. Zo waren er de Snipboomgaard (bij de voetbalkantine), Grote Boomgaard (bij het Kruidenpad), Smidsboomgaard (hoek Meent tegenover het Wapen van Odijk) en de Kerkboomgaard (tussen Witte Kerkje en Oude Haven).

Door de eeuwen heen varieerde het aantal boomgaarden wel behoorlijk. Op de oude topografische kaarten is te zien dat de boomgaarden in de negentiende eeuw nog vooral in en om het dorp lagen. Daarbuiten waren er alleen uitgestrekte akkers.


Odijk rond 1880: alleen boomgaarden in het dorp - Kadaster/Topotijdreis

Maar rond 1930, toen de fruitteelt ‘booming’ was in het Kromme Rijngebied, verschenen er ook boomgaarden aan de nieuwe provinciale weg en verderop in het buitengebied. Het dorp was toen volledig omringd door boomgaarden. Door de ANWB werden ook de eerste bloesemroutes uitgezet in de Kromme Rijnstreek, die via Bunnik langs de bloeiende Odijkse kersenbomen gingen.


Odijk rond 1930: vele nieuwe boomgaarden in en buiten het dorp - Kadaster/Topotijdreis.nl

De groei van het aantal boomgaarden ging overigens wel geleidelijk: het duurt een heel aantal jaar voor een pas aangeplante boomgaard zijn geld opbrengt. De investeringen in de jaren twintig leverden dus pas in de jaren dertig echt grote oogsten op.

PLUKTIJD EN VERKOOP Net als met alle agrarische activiteiten bepaalde de pluktijd het ritme in het dorp. In juni was  de kersenpluk, een paar maanden later waren de appels en peren aan de beurt. In die kersenmaanden was het schoolbezoek veel lager dan anders: de kinderen werkten natuurlijk mee. Ze waren ‘heuer’ (spreeuwenverjager) of sorteerden de kersen in  de kersenhut in de boomgaard, het zogenaamde ‘wrakken’.

De mannen stonden op de lange ladders (leren) en plukten de kersen. Het waren toen immers allemaal hoogstamboomgaarden. De lage kersenteelt moest nog ontdekt worden. De vrouwen wrakten en verkochten de kersen in de hut.


Odijkse kersenhut in jaren dertig - R. Uppelschoten

De boeren en ambachtslieden van Odijk plukten het fruit vroeger vooral voor eigen gebruik of eigen verkoop. De boerinnen verkochten het aan de deur in de deftige wijken van Utrecht-Oost. Of de oogst werd in platte schuiten over de Kromme Rijn vervoerd naar de markt in Utrecht. Dat was overigens lang niet altijd gemakkelijk. Het water van de Kromme Rijn  was soms niet diep genoeg.

In 1905 veranderde de fruithandel in Utrecht: de Vereniging Groente- en Vruchtenveiling Utrecht en Omstreken werd opgericht. Daar brachten de boeren vanaf dat moment hun fruit, dat werd opgekocht door de handelaren, de zogenaamde commissionairs. In 1919 werd de Bunnikse fruitveiling gesticht, aan het spoor Utrecht-Arnhem. Dat vergemakkelijkte de afzet voor de Odijkse boeren natuurlijk behoorlijk. In 1949 volgde de veiling in Wijk bij Duurstede. Vanuit die veilingen vond het fruit uit de Kromme Rijnstreek zijn weg naar winkels en markten in binnen- en buitenland.

FAMILIE UTENBOOMGAART De oudste vermeldingen van boomgaarden in Odijk zijn bijzonder: een familie droeg de naam Utenboomgaart (betekent Uit de Boomgaard). In 1322 registreerden Wouter Utenboomgaart, schout van Odijk en Hendrik Walraven, priester, de verkoop van een boerderij in Odijk. Wouter was de oudste van een uitgebreid geslacht Utenboomgaart in het dorp. In 1354 was zijn zoon Hendrik schout en in de jaren daarna verschenen opnieuw een Wouter en de broers Peter en Johan Utemboomgaart. De laatste was schout vanaf 1392. Vanaf 1407 was zijn neef Willem Petersz. Utenboomgaart schout van Odijk. De familie Utenboomgaart leverde bijna 100 jaar de Odijkse schout

Kees Dekker, historicus, schreef in de jaren zestig in zijn boekje Odijk van Parochie tot Parochie, dat deze boomgaardfamilie misschien wel een bijzonder rol had in het bestuur van Odijk. Hun naam zou een relatie kunnen hebben met een zogenaamde pomerium (Latijn voor boomgaard), een omheinde plaats waar in de middeleeuwen recht werd gesproken. Misschien had de familie de naam ontleend aan die boomgaard, waar ze als belangrijke Odijkers recht spraken. Wie weet lossen we dit boomgaardmysterie nog een keer op.

LAATSTE BOOMGAARDEN De meeste hoogstamboomgaarden in en om Odijk verdwenen in de jaren zestig, toen de bouwplannen De Meent (incl. Zweedse Buurt) en De Waarden werden uitgevoerd. Een paar bleven nog een aantal jaar bestaan, maar ook die werden uiteindelijk gerooid. De volgende drie waren de laatste boomgaarden die na de eerste nieuwbouwperiode nog steeds in de kern van het dorp lagen.


Alda Staal met moeder in tuin aan de Boomgaardweg, daarachter boomgaard van de de toekomstige Abdijgaarde. - A. Staal / R. Uppelschoten

Als eerste verdween de Kerkboomgaard, tussen het Witte Kerkje en boerderij De Hoeve. Die boomgaard was al sinds mensenheugenis eigendom van de familie Kol, een rijke Utrechtse bankiersfamilie. De oude heer Jan Kol IV had nog een innige relatie met het Witte Kerkje: hij bezat een groot grafmonument naast de kerk. Maar zijn nazaten keken niet meer om naar de boomgaard en het grafmonument. Na veel getouwtrek tussen de kerk en de gemeente Odijk, kon de kerk de boomgaard in 1957 kopen voor 7.000 gulden. De grond werd gereserveerd voor een protestante school. De Beurthonk werd daar uiteindelijk in 1971 gebouwd. Van de boomgaard resteerde alleen nog een paar bomen op de speelplaats.

KODAK De volgende boomgaard die werd gerooid, lag achter de KODAK, aan de Vork. Die bestond tot de bouw van de KODAK in 1972. KODAK had beloofd dat de boomgaard bewaard zou blijven, maar in datzelfde jaar bleken de bomen aangetast door de prunuskever. Ze moesten allemaal gerooid worden. Het zal de KODAK niet slecht zijn uitgekomen, want op de plaats van de oude boomgaard ontstond extra ruimte voor het nieuwe kantorenpand. Nu ligt daar de Rietkamp.

De laatste grote boomgaard in het dorp zelf behoorde aan boer Van Hal, aan het zogenaamde Zwarte Pad (nu ongeveer Cornelis van Sandelaan). De boomgaard stond vroeger bekend als de Grote Boomgaard. Die naam stond al op kaarten in de negentiende eeuw. De boomgaard staat nog op luchtfoto’s uit de jaren zestig en zeventig. De plannen voor nieuwbouw van Plan Dalenoord in de jaren zeventig maakten een einde aan deze grote boomgaard. Hij werd uiteindelijk begin jaren tachtig gerooid.


Luchtfoto van Odijk rond 1961: overal boomgaarden. - RAZU Wijk bij Duurstede

Van alle Odijkse hoogstamboomgaarden van Odijk is nog één deel over: de boomgaard van Piet en Annie Mocking, aan de Vinkenburgweg/N299. Zelf plukken en verkopen ze niet meer, maar misschien wordt de boomgaard dit jaar ook weer verpacht en wordt er weer verkocht.

MOCKING De boomgaard van Mocking is het restant van verschillende boomgaarden die aaneengesloten liepen van de Weteringdijk tot aan de Meent. In 1935 werden deze boomgaarden doorsneden door de nieuwe provinciale weg. Willem Vernooij, die het grootste deel van die boomgaarden bezat, verkocht een deel aan Willem Mocking, de vader van Piet. Die bouwde op het perceel de boerderij aan de Vinkenburgweg, waar Piet en Annie Mocking nog steeds wonen. De laagstamboomgaard van Herman Mocking, ook aan de N299, is veel jonger.

Zo veranderde het beeld van Odijk in 20 jaar van een boomgaardendorp in een dorp vol straten en huizen, waar de enige bomen langs de kant van de straten staan. Want hoewel er nog steeds kersen worden verkocht in de twee boomgaarden aan de overkant van de N299, zijn die in het dorp allang verdwenen.

door Raymond van Uppelschoten

<p>RAZU Wijk bij Duurstede</p>
Foto:

RAZU Wijk bij Duurstede

Boomgaarden in het dorp Odijk in 1717

Kadaster/Topotijdreis
Foto: Kadaster/Topotijdreis
Odijk rond 1880: alleen boomgaarden in het dorp
Kadaster/Topotijdreis.nl
Foto: Kadaster/Topotijdreis.nl
Odijk rond 1930: vele nieuwe boomgaarden in en buiten het dorp
R. Uppelschoten
Foto: R. Uppelschoten
Odijkse kersenhut in jaren dertig
RAZU Wijk bij Duurstede
Foto: RAZU Wijk bij Duurstede
Luchtfoto van Odijk rond 1961: boomgaarden alom.